Veldhandbal, de sport in de buitenlucht

Veldhandbal is de oudste vorm van het handbal in Nederland: een werpspel op gras, met meer ruimte dan de zaal ooit kan bieden. De sport werd in 1926 vanuit Duitsland geïntroduceerd en wordt sinds 1970 op het veld met zeven spelers per team gespeeld. Wie de geschiedenis van het handbal wil begrijpen, begint dus niet in de sporthal maar op het veld erbuiten.

Een Duitse sport die het gras vond

Het handbal zoals het in Nederland bekend is, is een betrekkelijk jonge sport. De encyclopedie vermeldt dat het veldhandbal in 1926 vanuit Duitsland werd geïntroduceerd. Het zaalhandbal volgde pas in 1947. De volgorde zegt iets over het karakter van de sport: het spel groeide op buiten, op een groot veld, en trok later de zaal in, waar het zich ontwikkelde tot de vorm die vandaag de meeste wedstrijden bepaalt. De basis bleef dezelfde: twee ploegen die proberen de bal in het doel van de tegenstander te werpen, met een keeper die het eigen doel verdedigt.

Wat is het verschil met zaalhandbal?

Het onderscheid ligt vooral in de omstandigheden en in de bezetting. Het huidige zaalhandbal wordt gespeeld op een rechthoekig speelveld van 40 meter lang en 20 meter breed, verdeeld door een middenlijn in twee helften. Op het veld ligt die vaste mat niet vast in de cijfers die de bronnen geven; wel staat er dat het veldspel sinds 1970 met zeven spelers per kant wordt gespeeld, evenveel als in de zaal. Vóór die tijd was het spel op gras een kwestie van grotere teams. De buitenlucht speelt een eigen rol: wind, licht en een zachtere ondergrond maken hetzelfde werpspel tot iets anders dan in een hal met vaste vloer en muren. Voor wie de verwante spelvormen naast elkaar wil zien, biedt de zaal-, veld- en beachhandbal-overzichtspagina een vergelijking: de bond onderscheidt in de spelregels zaalhandbal, jeugdhandbal, beach handball en rolstoelhandbal als eigen vormen.

Zeven spelers, drie passen, negen meter

De kernregels van het spel gelden op het veld net zo goed als in de zaal. Een team heeft zeven spelers op het speelvlak, waarvan er een de keeper is, en daarnaast zeven wisselspelers. Een speler mag met de bal in de hand drie passen doen; daarna moet hij stuiten of afspelen. Wie de bal met twee handen vangt, mag hem niet langer dan drie seconden vasthouden. Rond het doel gelden vaste afstanden: de 6-meterlijn begrenst het doelgebied en de 9-meterlijn is de vrijeworplijn. Daartussen ligt, op zeven meter van de doellijn, de een meter lange strafworplijn. De doelopening zelf is drie meter breed en twee meter hoog, en een seniorenwedstrijd duurt 2 x 30 minuten met een pauze van 10 of 15 minuten.

Waarom werd het in 1970 een spel van zeven?

Het jaartal 1970 markeert de grote omslag op het gras: sindsdien wordt op het veld 7-handbal gespeeld. Daarmee kwam het aantal spelers op één lijn met het zaalhandbal, dat in 1947 in Nederland was begonnen en in de decennia daarna snel aan grond won. De redenen achter de overstap naar kleinere teams op het veld legt de bron niet uit; de bladzijde vermeldt alleen het feit zelf en het jaartal. Wat wel zichtbaar wordt uit de cijfers: het zaalhandbal groeide uit tot de dominante vorm, met een eigen competitiestructuur en eigen spelregels die de bond jaarlijks publiceert en afstemt op de reglementen van de IHF, de wereldbond waaronder ook het Europese EHF valt.

Handbal in Nederland en de rol van de bond

De sport in Nederland valt onder het Nederlands Handbal Verbond, gevestigd in het Sportcentrum Papendal. De bond telde in 2019 ongeveer 49.000 leden en in 2020 359 verenigingen. De hoogste landelijke afdeling bij de heren bestaat sinds 1954 en heet sinds 2024 de Next Handball League Men, met zestien teams die tussen september en mei een volledige competitie spelen. Bij de vrouwen komen veertien teams uit in de Super Handball League. Die competities draaien op het zaalhandbal; het veldhandbal staat er niet als aparte landelijke competitie beschreven. Voor een breder overzicht van handbal in Nederland en de manier waarop de sport is georganiseerd, verwijst de kennisbank van de bond naar de verschillende spelvormen en hun reglementen.

Straffen en posities: hetzelfde spel

Ook de discipline en de taakverdeling op het veld sluiten aan bij wat de speler in de zaal kent. Een team kent posities als keeper, hoekspelers, opbouwers en cirkelloper. Wie de regels overtreedt, kan een waarschuwing (gele kaart) krijgen, een 2 minuten tijdstraf, of bij drie keer 2 minuten een rode kaart. Zware overtredingen kunnen leiden tot diskwalificatie en zelfs een blauwe kaart, waarbij de scheidsrechter een rapportage naar de bond stuurt. De straffen lopen dus op van een eenvoudige vrije worp tot het definitief verlaten van het speelveld.

En de jeugd op het veld?

Voor kinderen die de sport leren kennen, hanteren de bond kleinere vormen: in de categorieën H (5-6 jaar), F (7-8), E (9-10) en D (11-12) kunnen jongens en meisjes samen spelen, op kleinere velden en in kleinere teams. De bond noemt als reden dat kinderen vaker aan de bal komen en meer dribbelen, schieten, samenspelen en op doel gooien, met meer spelplezier en een betere ontwikkeling als doel. Voor nog kleinere ballen bij de jongste categorieën gelden aparte regels. Zo begint het handbal buiten de grote velden, in een vorm die het kind de bal vaak genoeg geeft.

Wat de bronnen niet vertellen

Over de huidige omvang van het veldhandbal in Nederland zwijgen de geraadpleegde bladzijden: de cijfers over leden en verenigingen betreffen het handbal als geheel, en van een aparte veldhandbalcompetitie op landelijk niveau staat niets genoteerd. Wat wel blijft, is het historische feit: in 1926 kwam het spel vanuit Duitsland naar Nederland, en sinds 1970 kent het gras zeven spelers per kant. Wie de volledige geschiedenis van de spelvorm wil nalezen, vindt die op de Wikipedia-pagina over veldhandbal.

Entiteitsfiche: nl.wikipedia.org

nl.wikipedia.org is de Nederlandstalige editie van de online encyclopedie Wikipedia. Op de pagina over handbal en aanverwante onderwerpen staan de spelregels, de afmetingen van het speelveld, de geschiedenis van de sport en de competitiestructuur in Nederland, België, Europa en wereldwijd. De geraadpleegde versie vermeldt onder meer de introductie van het veldhandbal in Nederland in 1926, de invoering van het 7-handbal op het veld in 1970 en de spelregels met bijbehorende straffen en maten.